Najpierw był stukot w ścianę. Potem rozmowy prowadzone alfabetem Morse’a, listy, lata czekania i ślub w więzieniu. Historia Wiesławy Pajdak i Jerzego Śmiechowskiego stała się kanwą filmu „Przez ścianę” Macieja Sobieszczańskiego – zdobywcy Złotych Lwów 51. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.

Film spotkał się również z wyjątkowo gorącym przyjęciem publiczności. Po festiwalowym pokazie w Teatrze Muzycznym owacje trwały 7 minut i 32 sekundy, co dało mu drugie miejsce w tegorocznej rywalizacji o Złotego Klakiera Radia Gdańsk.

Historia pokazana na ekranie wydarzyła się naprawdę.

Wiesława Pajdak i Jerzy Śmiechowski poznali się w 1947 roku w więzieniu mokotowskim. Oboje mieli za sobą działalność konspiracyjną. Wiesława podczas wojny była łączniczką i współpracowała z Żegotą oraz WRN. Jerzy działał w konspiracji, walczył w Powstaniu Warszawskim, a po wojnie pomógł Stefanowi i Zofii Korbońskim wydostać się z Polski.

Trafili do sąsiednich cel. Nie mogli się zobaczyć, ale mogli ze sobą rozmawiać.

Pierwsza odezwała się Wiesława. Zaczęła wystukiwać przez ścianę wiadomości alfabetem Morse’a, którego nauczyła także Jerzego. Z czasem krótkie komunikaty zmieniły się w długie rozmowy. Opowiadali sobie o życiu, wspierali się, a dla siebie stali się „Małą” i „Ju”. Wiesława wystukała mu nawet historię Tristana i Izoldy.

Przez więzienny mur odbyły się również oświadczyny.

Później zostali rozdzieleni i trafili do innych więzień. Kontakt podtrzymywali dzięki listom przekazywanym za pośrednictwem ojca Jerzego. Na wspólne życie musieli jednak jeszcze długo poczekać.

9 kwietnia 1953 roku pobrali się w więzieniu w Grudziądzu. Jerzy był już wtedy na wolności, Wiesława nadal odbywała karę. Na ślub ojciec pana młodego przyniósł jej bukiet tulipanów. Po ceremonii Wiesława wróciła do celi.

Niespełna miesiąc później również ona odzyskała wolność. Wiesława i Jerzy byli razem przez kolejne 55 lat – aż do śmierci Jerzego w 2008 roku. Wiesława zmarła trzy lata później.

Ich historię opisały także Angelika Kuźniak i Ewelina Karpacz-Oboładze w wydanej w 2018 roku książce „Krótka historia o długiej miłości”. Autorki odtworzyły losy „Małej” i „Ju” – od pierwszych rozmów prowadzonych przez więzienną ścianę po wspólne życie po odzyskaniu wolności.

Historia przeniesiona na ekran

Do losów Wiesławy Pajdak i Jerzego Śmiechowskiego sięgnął Maciej Sobieszczański. Jak mówił jeszcze podczas pracy nad filmem, w tej historii najbardziej interesowała go miłość dająca siłę do przetrwania i potrzeba obecności drugiego człowieka.

„Ta historia jest o tym, że drugi człowiek jest nam do życia niezbędny” – podkreślał reżyser.

Film opowiedziany jest przede wszystkim z perspektywy Wiesławy. W jej rolę wcieliła się Maria Dębska, a Jerzego zagrał Jakub Gierszał. Sobieszczański zdecydował, że bohater przez znaczną część filmu pozostaje po drugiej stronie ściany – widz, podobnie jak Wiesława, przede wszystkim go słyszy. Jak tłumaczył reżyser, dzięki temu Jerzy pozostaje dla publiczności tajemnicą, a sama relacja bohaterów rozwija się poprzez rozmowę, oczekiwanie i wyobrażenie drugiej osoby.

W obsadzie znaleźli się także Agnieszka Grochowska i Arkadiusz Jakubik. Za czarno-białe zdjęcia odpowiada Jolanta Dylewska, a muzykę stworzyli Mary Komasa i Antoni Komasa-Łazarkiewicz.

„Przez ścianę” znalazło się w Konkursie Głównym 51. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych i zakończyło festiwal ze Złotymi Lwami dla najlepszego filmu. Jury nagrodziło również Jolantę Dylewską za zdjęcia. W uzasadnieniu głównej nagrody podkreślono „niekonwencjonalny zapis wydarzenia, urzeczywistniający wiarę w ludzi”.

Film wyprodukowała Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, a jego dystrybutorem jest Kino Świat.

Do regularnej dystrybucji kinowej „Przez ścianę” trafi w pierwszym kwartale 2027 roku.

Fot: Materiały prasowe/Kino Świat