Była jedną z najważniejszych polskich artystek XX wieku, cenioną portrecistką i częścią międzynarodowego środowiska École de Paris. Malowała ludzi bez upiększeń, próbując – jak sama mówiła – „wczuć się w ich istotę”. W 150. rocznicę urodzin Meli Muter Muzeum Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie przypomina jej twórczość na wielkiej monograficznej wystawie „Mela Muter. Współodczuwanie świata”.

Ponad 230 prac, wszystkie etapy twórczości i opowieść o artystce, której biografia prowadzi z Warszawy na paryski Montparnasse, przez najważniejsze salony sztuki pierwszych dekad XX wieku, aż po lata zapomnienia. Wystawa, którą od 19 września będzie można oglądać w Villi la Fleur, jest jednym z najważniejszych wydarzeń obchodów 150. rocznicy urodzin Meli Muter.

Maria Melania Mutermilch, znana jako Mela Muter, urodziła się w 1876 roku w Warszawie. Pochodziła z zamożnej, zasymilowanej rodziny żydowskiej, a dzięki ojcu od młodości obracała się wśród artystów i pisarzy. W jej otoczeniu pojawiali się m.in. Leopold Staff, Jan Kasprowicz czy Władysław Reymont.

Choć uczyła się w warszawskiej Szkole Rysunku i Malarstwa Miłosza Kotarbińskiego, a później w paryskich Académie Colarossi i Académie de la Grande Chaumière, sama konsekwentnie określała się jako samouk. Najważniejszą szkołą okazało się dla niej bowiem samo życie artystycznego Paryża.

Z Warszawy do Paryża

Na początku XX wieku Muter wyjechała wraz z rodziną do Francji. Tam szybko znalazła się w środowisku twórców związanych z Montparnasse’em i École de Paris. Jej obrazy pokazywano w najważniejszych paryskich salonach, a także w Polsce i innych europejskich miastach.

Mela Muter, Port rybacki w Katalonii, 1912-1913 ca, Kolekcja Marka Roeflera, Villa la Fleu

Jej styl zmieniał się wraz z kolejnymi artystycznymi fascynacjami – od symbolizmu, przez inspiracje szkołą z Pont-Aven, po wpływy Paula Cézanne’a i Vincenta van Gogha. Nigdy jednak nie zatracił własnego, rozpoznawalnego charakteru.

Szczególną sławę przyniosły jej portrety. Przed sztalugami Muter zasiadali artyści, pisarze, muzycy i przedstawiciele paryskiej elity. Malowała m.in. Władysława Reymonta, Henryka Sienkiewicza, Leopolda Staffa, rzeźbiarkę Chanę Orloff czy marszanda Ambroise’a Vollarda.

Jej portrety często określano mianem „psychologicznych”. Sama artystka podchodziła jednak do tego określenia z rezerwą. Nie chciała oceniać swoich modeli ani tworzyć ich reprezentacyjnych wizerunków. Interesował ją człowiek taki, jaki jest – jego obecność, charakter, doświadczenie.

Mela Muter, Gitarzysta, l. 30 XX w., Kolekcja Marka Roeflera, Villa la Fleur

To zainteresowanie nie ograniczało się zresztą do ludzi znanych. Od początku swojej twórczości Muter zwracała uwagę również na tych, których sztuka długo spychała na margines: osoby starsze, ubogie, samotne i wykluczone. Malowała ich z tą samą uwagą, jaką poświęcała przedstawicielom artystycznych elit.

Artystka „pomiędzy”

Tytuł wystawy – „Współodczuwanie świata” – dobrze oddaje tę szczególną wrażliwość. Ekspozycja pokazuje Muter nie tylko jako znakomitą portrecistkę, lecz także jako artystkę zainteresowaną doświadczeniami emigracji, samotności, macierzyństwa, wojny, duchowości i społecznego wykluczenia.

Mela Muter, Matka z dziećmi, Kolekcja Marka Roeflera, Villa la Fleur

Na wystawie znalazły się obrazy olejne, rysunki, grafiki oraz materiały archiwalne pochodzące ze zbiorów Muzeum Villa la Fleur, a także z kolekcji publicznych i prywatnych w Polsce i za granicą.

Kuratorzy ekspozycji – Ewa Bobrowska, Alice S. Legé i Artur Winiarski – pokazują również Muter jako twórczynię funkcjonującą pomiędzy dwiema kulturami. Urodzona w Warszawie, znaczną część artystycznego życia spędziła we Francji, współtworząc międzynarodowe środowisko paryskiej awangardy, a jednocześnie zachowując silny związek z Polską.

Ten polsko-francuski wymiar podkreśla również dalsza historia wystawy. Po zakończeniu prezentacji w Konstancinie-Jeziornie ekspozycja trafi do Musée de Montmartre w Paryżu i stanie się częścią programu sezonu Polska–Francja 2027.

Przywracanie pamięci

Biografia Meli Muter nie była jednak historią nieprzerwanego sukcesu. Wojny, osobiste tragedie i problemy finansowe stopniowo zmieniały jej życie. Straciła bliskich, w tym syna, a podczas II wojny światowej schroniła się na południu Francji. Po wojnie nie odzyskała dawnej pozycji ani swojego paryskiego domu.

Kiedy pod koniec lat 50. odnalazł ją polski kolekcjoner Bolesław Nawrocki, ponad osiemdziesięcioletnia artystka mieszkała w skromnych warunkach. Choć w następnej dekadzie ponownie wystawiała m.in. w Paryżu, Kolonii, Oslo, San Francisco i Nowym Jorku, nie zdążyła już w pełni odzyskać miejsca, jakie zajmowała wcześniej w europejskim życiu artystycznym. Zmarła w 1967 roku.

Dziś zainteresowanie jej twórczością wyraźnie powraca. Towarzyszy mu również pogłębiona refleksja naukowa. Równolegle z wystawą Instytut POLONIKA prowadzi projekt badawczo-wydawniczy pod kierunkiem dr Ewy Bobrowskiej, którego efektem ma być pierwsza naukowa monografia Meli Muter. Badania przynoszą kolejne źródła i odkrycia, pozwalające na nowo spojrzeć zarówno na jej sztukę, jak i rozbudowaną sieć artystycznych i intelektualnych relacji.

Wystawa w Villi la Fleur proponuje nowe spojrzenie na twórczość Meli Muter i przypomina o znaczeniu artystki, której dorobek przez wiele lat nie zajmował miejsca odpowiadającego jego randze.

Wystawę „Mela Muter. Współodczuwanie świata”, przygotowaną w roku 150. rocznicy urodzin artystki, będzie można oglądać w Muzeum Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie od 19 września 2026 roku do 28 lutego 2027 roku. To rzadka okazja, by zobaczyć w jednym miejscu tak obszerny wybór jej prac i prześledzić niemal całą drogę twórczą – od Warszawy po paryski Montparnasse.

Więcej informacji o wystawie, godzinach otwarcia i biletach można znaleźć na stronie Muzeum Villa la Fleur. https://villalafleur.com/