W 2026 roku Polska oddaje hołd Andrzejowi Wajdzie z rozmachem godnym Mistrza. Retrospektywy, wystawy, konferencje, spotkania z artystami i panele dyskusyjne – kalendarz jubileuszu 100. rocznicy urodzin Andrzeja Wajdy pęka w szwach.

Wśród wszystkich tych prestiżowych wydarzeń jedno wyróżnia się szczególnie: Mennica Polska właśnie wprowadziła do obiegu pamiątkową monetę poświęconą wielkiemu artyście. To nie tylko numizmatyczny hołd dla „Człowieka z żelaza”. To także fascynujący przypadek prawny. Bo czy moneta emitowana przez państwo podlega prawu autorskiemu? Kto jest właścicielem praw do wizerunku Andrzeja Wajdy i motywów artystycznych umieszczonych na awersie, i rewersie? I czy można je swobodnie reprodukować? W naszym artykule rozbieramy na czynniki pierwsze własność intelektualną… na monetach.

Jak powstaje projekt monet?

Mennica Polska od lat przygotowuje specjalne oraz okazjonalne projekty monet kolekcjonerskich. Znajdują się na nich zarówno wzory odnoszące się do wydarzeń historycznych czy istotnych dzieł kultury - warto tu np. wspomnieć o serii “Klasyka Kina Niemego”, w ramach której wybito zjawiskowe monety nawiązujące do takich filmów jak “Nosferatu - Symfonia Grozy” czy “Metropolis”. Częstym motywem są również wizerunki znanych i zasłużonych Polaków. W tym roku na monecie właśnie pojawił się wizerunek Andrzeja Wajdy, co jest bardzo ciekawą podstawą do rozważań związanych z ochroną wizerunku oraz praw autorskich. Ale zacznijmy od samego procesu powstawania projektu takiej monety. “Taki projekt powstaje dwuetapowo” - mówi nam Anna Ziętek dyrektor Działu Marketingu i Komunikacji Marki Mennicy Polskiej. “Pierwszy z nich to etap 2D - grafik przygotowuje ogólny projekt monety, który następnie [projekt przyp. aut] trafia do rzeźbiarza, który rozpoczyna obróbkę w 3D. To właśnie rzeźbiarz nadaje projektowi “wypukłości” i tworzy płaskorzeźbę, która jest następnie wybijana jako moneta”. 

Wizerunek i jego utrwalenie pod ochroną

Wizerunek jest dobrem osobistym i jest chroniony przez art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz art. 24 Kodeksu cywilnego. Ustęp pierwszy tego przepisu, wprowadza ogólną zasadę, zgodnie z którą „rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej”. Punkty ustępu drugiego wprowadzają wyjątki od ogólnej normy, i tak, punkt 2 stanowi, że zgoda nie jest potrzebna, gdy osoba, której wizerunek zamierzamy rozpowszechnić stanowi „jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza”. Punkt 1 natomiast reguluje kwestię uzyskiwania zezwolenia (a właściwie jego braku) od „osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych”. Należy wspomnieć, że podstawą do wprowadzenia takiego wyjątku, było przede wszystkim zagwarantowanie prawa do informacji o sprawach mających istotne znaczenie dla społeczeństwa.

W kontekście Andrzeja Wajdy musimy przyjrzeć się kwestii do wykorzystania wizerunku osób już nieżyjących. Kilka lat temu jedna z polskich marek odzieżowych stworzyła kolekcję inspirowaną i reklamowaną postacią Grzegorza Ciechowskiego – lidera słynnej Republiki. Zarówno fani, jak i rodzina zmarłego muzyka nie byli z tego faktu za specjalnie szczęśliwi. Jednak zgodnie z polskim prawem ochrona osób nieżyjących trwa do 20 lat od momentu śmierci. Do tego czasu doktryna przyjmuje stanowisko, że to małżonek zmarłego może dochodzić ochrony takiego wizerunku, a w wyjątkowych sytuacjach udzielić zgody na jego rozpowszechnianie. Jeżeli zmarły nie miał żony lub męża, albo jeżeli oni także już nie żyją, ochrony mogą domagać się kolejno: dzieci, rodzice, rodzeństwo oraz dzieci rodzeństwa. Co do zasady mówimy to oczywiście o komercyjnym wykorzystaniu takiego wizerunku. Regulacje prawa autorskiego nie wyczerpują sytuacji, w których usprawiedliwione jest co do istoty poza komercyjne korzystanie z wizerunków postaci zmarłych. W szczególności dotyczy to różnorodnych sposobów honorowania tych postaci, np. wykorzystywania ich wizerunków na znaczkach pocztowych, monetach czy banknotach; warunkiem dopuszczalności takich praktyk, które nie są przedmiotem szczególnych prawnych regulacji, jest oczywiście, poza wspomnianym celem, respekt dla innych dóbr osobistych zmarłego.

Oczywiście Mennica Polska działa wyłącznie w ramach prawa i uwieczniony na monecie wizerunek Andrzeja Wajdy, został jej przekazany bezpośrednio przez wdowę - panią Krystynę Zachwatowicz - Wajdę. To samo dotyczy utrwalenie wizerunku - czyli zdjęcia, na podstawie którego powstał projekt. “Podpisaliśmy umowę licencyjną z fotografem Rafałem Latoszkiem, który wykonał zdjęcie przedstawiające Andrzeja Wajdę. Umowa reguluje kwestie wykorzystania jego utworu [fotografii przyp. aut.] oraz jego opracowania, w kontekście wykonania projektu monety”. 

Czy moneta kolekcjonerska jest objęta ochroną prawa autorskim?

Ta kwestia wydaje się być nieco skomplikowana na gruncie polskiego prawa. Oczywiście sam projekt monety, który jak już wiemy ma indywidualny charakter twórczy, co do zasady powinien być objęty ochroną. Z drugiej strony wszystkie monety kolekcjonerskie i okolicznościowe oraz banknoty kolekcjonerskie emitowane przez NBP są prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Ich siłę nabywczą określa umieszczony na nich nominał.

Niezależnie od wysokości nominału oraz ustalonej w NBP ceny sprzedaży, monety oraz banknoty kolekcjonerskie mają swoją wartość kolekcjonerską, którą określa rynek numizmatyczny. I tu powstaje pewien interpretacyjny rozdźwięk, gdyż z uwagi na procedurę prawną powstania środków płatniczych stanowią one materiały urzędowe bez względu na to, czy w danej sytuacji posiadają również charakter komercyjny.

Art 4. ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mówi nam z kolei, że “Nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego:
1) akty normatywne lub ich urzędowe projekty;
2) urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;
3) opublikowane opisy patentowe lub ochronne;
4) proste informacje prasowe.”.

Nie wchodząc już głębiej w zbyt szczegółowe rozważania prawne, warto przyjrzeć się “Dobrym praktykom” w zakresie reprodukcji wizerunków banknotów i monet - stworzonym przez Narodowy Bank Polski. Reprodukcja banknotu lub monety oznacza każde ich odwzorowanie – zarówno materialne jak i niematerialne, które wykorzystuje całość lub część wizerunku banknotu lub monety, a także część elementów ich wzoru – które może przypominać lub sprawiać wrażenie autentycznego banknotu lub monety - np. jako rekwizyty w filmach czy na potrzeby gier planszowych lub komputerowych. Reprodukcje wizerunków monet nie mogą być wykorzystywane w celu reklamy, promocji lub innego rodzaju upowszechniania używek lub innych substancji, których nadużywanie może zagrażać zdrowiu lub życiu. Muszą także wiernie odzwierciedlać wizerunek i proporcje autentycznej monety i bez jego przekształcania lub zmiany – gdy reprodukcja ma formę wydruku, rysunków, obrazów, fotografii; muszą być większe lub mniejsze o 25% od autentycznej monety – gdy będą umieszczone na żetonach lub medalach wykonanych z materiałów takich jak papier, drewno, plastik. Reprodukcja wizerunku monety nie może także polegać na umieszczeniu wizerunku na krążku z metalu, z którego są wykonane monety autentyczne lub z metalu o zbliżonej barwie lub podobnych własnościach elektromagnetycznych oraz o parametrach technicznych takich jak masa i wymiary takich samych lub zbliżonych do parametrów monety autentycznej.

Jak można przeczytać na stronie Mennicy Polskiej moneta z wizerunkiem Andrzeja Wajdy została wybita w najwyższej jakości srebrze, z wykorzystaniem innowacyjnych technik menniczych stosowanych przez Mennicę Polską – jedną z najbardziej zaawansowanych technologicznie mennic na świecie.

Autor – Paweł Kowalewicz

¹ zob. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 566/221

Zdjęcia i materiały graficzne: Mennica Polska