Polskie prawo przewiduje specjalną ochronę flagi, godła oraz hymnu, podkreślając tym samym ich znaczenie w budowaniu narodowej tożsamości. To właśnie za ich pośrednictwem społeczeństwo i państwo mogą manifestować swoją suwerenność.

Czym są symbole narodowe i jakie przepisy określają korzystanie z nich?

Podstawowym aktem prawnym chroniącym wyżej wymienione symbole jest Konstytucja RP oraz ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz pieczęciach państwowych. Zgodnie z art. 1 symbolami RP są: orzeł biały, barwy biało-czerwone oraz „Mazurek Dąbrowskiego” [1].

Wszystkie symbole pozostają pod szczególną ochroną prawa, a otaczanie ich czcią i szacunkiem jest prawem i obowiązkiem każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej oraz wszystkich organów państwowych, instytucji i organizacji [2].

Art. 2 ustawy stanowi, że godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego ze złotą koroną, zwróconego w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami oraz złotym dziobem i szponami, umieszczony w czerwonym polu tarczy. Wizerunku orła ustalonego dla godła mogą używać przede wszystkim organy władzy państwowej, administracja rządowa, samorządy województw oraz sądy i prokuratury. Co ciekawe, ustawa przewiduje także umieszczenie godła na stroju reprezentacji kraju, w tym olimpijskiej i paraolimpijskiej, na zasadach określonych w ustawie o sporcie [3].

Hymnem państwowym RP jest „Mazurek Dąbrowskiego”, którego tekst literacki stanowi załącznik do ustawy. Hymn może być wykonywany publicznie wyłącznie w sytuacjach określonych w przepisach, przede wszystkim podczas uroczystości, świąt oraz rocznic państwowych. Art. 12 ustawy określa także podstawową formę wykonania „Mazurka” – na jeden głos z akompaniamentem fortepianu. Nie wyklucza to jednak innych form, o ile zachowują one powagę utworu.

Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czerwony, ułożone w dwóch poziomych, równoległych pasach tej samej szerokości – górny biały, dolny czerwony. Przy układzie pionowym kolor biały znajduje się po lewej stronie (z punktu widzenia obserwatora). Barwy te stanowią składniki flagi państwowej, której proporcje wynoszą 5 : 8. Flaga z godłem w jej białej części może być używana wyłącznie przez przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsularne, cywilne lotniska oraz samoloty, a także statki morskie i bosmanaty (kapitanaty) portów.

Jak używać symboli narodowych i jakie kary grożą za ich bezprawne wykorzystywanie?

W komentarzu do Konstytucji RP pod redakcją profesorów Lecha Garlickiego i Marka Zubika wskazuje się, że obywatele mają prawo do używania symboli narodowych i powinni być do tego zachęcani. Święta narodowe czy wydarzenia sportowe o charakterze ogólnokrajowym są oczywistymi przykładami prawidłowego wykorzystywania tej symboliki.

Problem pojawia się jednak w przypadku sprzedaży produktów zawierających chronioną symbolikę. Teoretycznie obrót handlowy produktami oznaczonymi godłem lub flagą państwową jest niedopuszczalny. Zakaz ten dotyczy jednak wyłącznie symboli w ich ustawowo określonej formie. Wszelkie odstępstwa i modyfikacje mogą stanowić legalny produkt.

W przypadku flag kluczowe znaczenie mają proporcje oraz dokładny odcień czerwieni. Wykorzystanie barw narodowych w innym układzie lub zmiana odcieni nie jest zakazana. Z tego powodu wiele produktów sprzedawanych jako „flagi Polski” to w rzeczywistości ich artystyczne wariacje.

Istotne jest również to, że popularny zwyczaj umieszczania napisów i rysunków przez kibiców jest dopuszczalny wyłącznie na barwach narodowych, a nie na fladze państwowej. Barwy narodowe nie mają określonych proporcji, ale szerokość obu pasów musi być równa.

W kontekście dopuszczalnych modyfikacji flagi oraz godła szeroko dyskutowano w 2018 r., gdy uczestnicy częstochowskiego Marszu Równości nieśli flagę Polski z godłem, w której kolor czerwony został zastąpiony tęczowym wzorem. Ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji Joachim Brudziński nazwał taką interpretację „profanacją” i zapowiedział złożenie zawiadomienia do prokuratury.

Do częstochowskiej jednostki rzeczywiście zaczęły wpływać zawiadomienia i sprawa trafiła do rozpoznania. Postępowanie zostało umorzone pod koniec września 2018 r., gdyż śledczy stwierdzili, że do profanacji nie doszło.

Powołany biegły z zakresu heraldyki uznał, że przedmiot nie posiada cech formalnych flagi – może być traktowany jedynie jako transparent. Dodatkowo wskazano, że zmiana koloru czerwonego na tęczę oznacza, iż nie mamy do czynienia z flagą, lecz „aluzyjną interpretacją symboliczno-weksylologiczną”.

Aby doszło do znieważenia symbolu, działanie musi wyrażać celową pogardę lub co najmniej rażące lekceważenie. Do takich zachowań zalicza się m.in. szydzenie, deptanie czy plucie na symbole. W tej sprawie takich działań nie stwierdzono.

Z przepisów dopuszczających modyfikację barw narodowych korzystają także producenci tzw. odzieży patriotycznej. Doprowadziło to do sytuacji, w której symbole narodowe stały się szeroko wykorzystywanym elementem komercyjnym. Znak Polski Walczącej można znaleźć na koszulkach, czapkach czy brelokach.

„Kotwica” Polski Walczącej również podlega ochronie na podstawie ustawy z dnia 10 czerwca 2014 r. o ochronie Znaku Polski Walczącej. Kto publicznie znieważa ten znak, podlega karze grzywny. Ustawa nie precyzuje jednak wszystkich sytuacji (np. umieszczania symbolu na elementach odzieży).

Inaczej wygląda kwestia znieważenia flagi – tu przepisy są bardzo konkretne. Art. 137 Kodeksu karnego przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku za publiczne znieważenie symboli państwowych. Przepis obejmuje także symbole państw obcych [4].

W praktyce sądy stosunkowo rzadko wydają wyroki w takich sprawach.

Jednym z głośniejszych był wyrok dotyczący producenta kijów bejsbolowych z symbolem Polski Walczącej. Sąd uznał, że użycie symbolu na przedmiocie kojarzonym z przemocą stanowiło jego znieważenie [5].

Warto zauważyć, że próby zastrzeżenia Znaku Polski Walczącej w Urzędzie Patentowym RP są odrzucane – symbol ten ma szczególny charakter patriotyczny i nie może być przedmiotem prywatnego monopolu.

Głośna była również sprawa związana z Czarnym Protestem, w której sąd uznał, że przekształcenie symbolu Polski Walczącej w formę nawiązującą do protestu stanowiło jego znieważenie.

A jak jest za oceanem?

W dyskusjach o symbolach narodowych często przywołuje się Stany Zjednoczone i ich liberalne podejście. Tam nawet spalenie flagi może być uznane za formę wolności słowa. Wynika to z Pierwszej Poprawki do Konstytucji USA, która bardzo szeroko chroni wolność ekspresji.

Znamienna jest opinia sędziego Jacksona:
„Jeżeli jest jakaś stała gwiazda w naszej konstytucyjnej konstelacji, to jest nią fakt, iż żaden urzędnik (...) nie może określać, co powinno być uświęcone (...)”.

Innymi słowy, władza publiczna nie może zakazywać wyrażania poglądów tylko dlatego, że są one uznawane za obraźliwe.

Niezależnie od przyjętego modelu wolności, symbole narodowe pozostają ważnym elementem tożsamości. Ich znieważanie niemal zawsze wywołuje silne emocje społeczne – nawet w krajach o bardzo szerokiej wolności słowa.

Co ciekawe, w Danii dopuszczalną formą zniszczenia zużytej flagi narodowej (Dannebrog) jest jej spalenie.